f

Անկախ

Հաղթաթղթերը ուրիշների ձեռքին են: Ինչպես Ռուսաստանը և Ադրբեջանը կարող են փոխել ընտրությունների ելքը Հայաստանում. Carnegie Moscow Center


Հեղինակը կարծում է, որ Ղարաբաղից հետո Հայաստանը փորձում է դուրս պրծնել անորոշությունից խորհրդարանական ընտրությունների միջոցով: Հայերն ուզում են իմանալ ճշմարտությունը, թե ինչ է պատահել իրենց երկրին, և դա լավ հնարավորություն է մեքենայությունների համար, ինչից կարող է օգտվել Մոսկվան: Ընտրությունը Փաշինյանի և Քոչարյանի միջև է, Պուտինին կարող են զանգահարել երկուսն էլ: Հարցն այն է, թե ում հաղթանակ կնվիրի Կրեմլը:

Ամենայն հավանականությամբ Ռուսաստանը կհետևի քարոզարշավի ընթացքին, որը դեռ նոր է սկսվում, և հնարավորինս կօգնի մե՛կ սրան, մե՛կ մյուսին՝ հանդես գալով ֆուտբոլային դաշտի դատավորի դերում: Մոսկվայի ազդեցության լծակները քիչ չեն, բայց բավարար չեն, որպեսզի լիակատար հսկողություն ունենա:

Ծանր պարտությունից հետո ղարաբաղյան պատերազմում և խոր քաղաքական ճգնաժամի մատնվելով՝ Հայաստանը ջանում է դուրս պրծնել անորոշությունից արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների միջոցով: Դրանք տեղի կունենան երկու ամիս անց՝ հունիսի 20-ին: Քվեարկությունն օգնելու է երկրին մտնելու նոր հանգրվան, որտեղ սպասում են սխալները շտկելու աշխատանքը և զարգացման հետգա ուղու ընտրությունը:

Սակայն այդ ընտրությունները ոչ ոքի համար հեշտ չեն լինելու, քանի որ հայ ընտրողները ստիպված են ընտրել, ինչպես թվում է իրենց, վատի և էլ ավելի վատի միջև: Ըստ վերջերս կատարված հարցման արդյունքների՝  գործող վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած խմբակցության օգտին պատրաստ է ձայն տալ 32 տոկոսը, իսկ գլխավոր հակառակորդ և նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի օգտին՝ 6 տոկոսը: Հարցվածների գրեթե կեսը կա՛մ չի կողմնորոշվել, կա՛մ գիտակցաբար չի ցանկանում քվեարկել որևէ մեկի օգտին:

Ընդ որում, հայ հասարակության գլխավոր պահանջն այսօր բնավ էլ ռազմական ռևանշը չէ կամ բարեկեցության բարձրացումը. Դրան ոչ ոք չի էլ հավատում: Մարդիկ ցանկանում են ապահովել ամենահիմնական պահանջմունքները՝ անվտանգությունը և այն ամենի պահպանումը, ինչ մնացել է: Ի լրումն՝ խնդրում են ազնվորել պատմել, թե ինչ է պատահել իրենց երկրին:

Վերջինս արտաքին մեքենայությունների համար լայն դաշտ է բացում. ընտրողին «ճշմարտության» սեփական վարկածը պատմելու և դրանով երկրի ապագա քաղաքական լանդշաֆտի վրա ազդելու ցանկություն շատերը կունենան: Այդ թվում և Մոսկվան, բայց նրա նպատակները դժվար է ճշգրիտ նկարագրել: Բացառված չէ, որ որ նրան լիովին ձեռնտու  լինի նաև բարդ կոալիցիոն խորհրդարանը՝ մասնատված երեք մասի. Փաշինյանի օգտին, Քոչարյանի օգտին և մնացած բոլորի օգտին, որն էլ կլինի առևտրի առարկան որոշումներ ընդունելիս:

Թշնամական և բարեկամական ձայները

Հայաստանում ընտրարշավի ոչ պաշտոնական սկիզբ դարձավ գլխավոր քաղաքական ընդդիմախոսների այցը Ռուսաստան: Վլադիմիր Պուտինի հին բարեկամ և Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, որ հանդես է գալիս «ուժեղ ձեռքի» դիրքերից և Փաշինյանին համեմատում է Նավալնու հետ, Մոսկվայում էր ապրիլի սկզբին: Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը՝ մի քանի օր անց: Երկուսն էլ զրուցեցին Պուտինի հետ. Քոչարյանը՝ միայն տեսակապով, իսկ Փաշինյանը, ինչպես որ պահանջվում է պետական ացերի դեպքում, անձամբ:

Երկուսն էլ հաճելի բոնուս ստացան: Քոչարյանը մեկժամանոց հարցազրույց տվեց Վլադիմիր Պոզներին, որը, ըստ էության, դարձավ իր նախընտրական ծրագրի շարադրանքը: Իսկ Փաշինյանը Հայաստան բերեց «Սպուտնիկ V» պատվաստանյութի առաջին խմբաքանակը, առայժմ՝ 15 հազար չափաբաժին:

Երկու թեկնածուների նկատմամբ  մոտեցման նման համաչափությունը հերքում է այն տարածված կարծիքը, թե Մոսկվան հոգնել է «չափազանց արևմտամետ» Փաշինյանից և սպասում է հուսալի և ստուգված Քոչարյանին ասպարեզ վերադարձնելու հնարավորությանը: Ռուսաստանն ակնհայտ չի ցանկանում առանց հատուկ անհրաժեշտության փչացնել իր հեղինակությունը հայ հասարակության աչքում՝ հանդես գալով մետրոպոլիայի դերում, որը պարտադրում է գաղութին իր կամքն ու թեկնածուներին: Առավել ևս, որ կորցնելու բան ունի: Մոսկվայի հետ հարաբերությունների ամրապնդման կարևորությունը Հայաստանում ընդունում է 63 տոկոսը, իսկ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ՝ միայն 16 և 5 տոկոսը համապատասխանաբար:

Այլ խոսքով՝ Փաշինյանը, իշխանության ղեկին լինելով երեք տարի, կարողացել է  ապացուցել Ռուսաստանին, որ կարող է հարմար գործընկեր լինել և չգրգռել բազմավեկտորության մասին խոսակցություններով: Այնքան էլ հեշտ չէր լսել Պուտինին և հաճախակի խոսել նրա համար հաճելի թեմաներով, օրինակ՝ ընդհանուր հաղթանակի մասին Հայրենական մեծ պատերազմում:

Այո, Փաշինյանն այնպես չի նվիրված Մոսկվային, ինչպես Քոչարյանը, որը նույնիսկ Պոզների հետ հարցազրույցում խոստացավ, որ «չի փորձելու ոչ ձախ խաղալ, ոչ աջ», և հասկացրեց, որ իր համար թանկ է «Պուտինի բարեկամի» համբավը: Բայց այն մարդկանց թիվը, որոնց համար հին էլիտաների վերադարձը հնարավոր սցենարներից վատագույնն է, Հայաստանում դեռ մեծ է, և կոտրել նրանց կարծիքը կառուցողական չէ. այնքան էլ մեծ չէ խաղագումարը:

Ուստի, ամենայն հավանականությամբ, Ռուսաստանում կհետևեն քարոզարշավների զարգացմանը, որը նոր-նոր է սկսվում, և հնարավորինս կօգնեն մե՛կ սրանց, մե՛կ նրանց՝ հանդես գալով ֆուտբոլային դաշտի դատավորի դերում: Մոսկվայի ազդեցության լծակները քիչ չեն, բայց բավարար չեն լիակատար հսկողության հասնելու համար:

Օրինակ՝ հայ ընտրողների համար այնքան կարևոր հարցը, ինչպիսին է բոլոր գերիներին Ադրբեջանից վերադարձնելը (Ադրբեջանի տվյալներով՝ նրանք մոտ 60 հոգի են, Հայաստանի տվյալներով՝ մոտ 200), արդեն ուղղակիորեն կախված չէ Մոսկվայից: Իսկ Բաքվի դիրքորոշումն այդ հարցում շատ ավելի կոշտ է Մոսկվայից: Ադրբեջանի ղեկավարության համար Քոչարյանն «ահաբեկիչ» է և ատելի «ղարաբաղյան կլանի» ղեկավարը, իսկ Փաշինյանը կտրուկ սկսեց մատուցվել ոչ այնքան թույլ քաղաքական գործիչ, այլ Հայաստանի օրինական ղեկավար, որին հարկ է պաշտպանել «ռևանշիստների» ոտնձգություններից, այդ թվում և որոշ զինվորականներից: Իհարկե, Բաքվից եկող յուրաքանչյուր ցուցում Հայաստանում հակառակ արձագանքն է ունենալու, ուստի հարկ կլինի շատ ավելի փափուկ գործել:

Կորուսյալ «Իսկանդերի» առեղծվածը

Հայաստանում ամենաաղմկոտ և քննարկվող պատմություններից մեկը պատերազմից հետո Փաշինյանի արտահայտությունը դարձավ ռուսական «Իսկանդերի» հրթիռների մասին: Իր նախորդին՝ Սերժ Սարգսյանին և նրա հետ բոլոր «հին էլիտաներին» խայթելու համար նա հայտարարեց, որ հայկական բանակը կրակել է Սարգսյանի օրոք գնված այդ ռուսական հրթիռներով, բայց դրանք «չեն պայթել կամ պայթել են ընդամենը 10 տոկոսով»:

Այդ խոսքը զայրացրեց նաև հայ զինվորականներին և, ըստ երևույթին, Մոսկվային, որը դա ռուսական զենքի վարկաբեկում համարեց: Պաշտպանության նախարարության ներկայացուցիչ Իգոր Կոնաշենկովը հավաստեց. «Մեր ունեցած օբյեկտիվ և արժանահավատ տեղեկություններով, որոնք հաստատվել են ընդսմին օբյեկտիվ հսկողության համակարգով, տվյալ տիպի որևէ հրթիռային համալիր Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության ընթացքում չի կիրառվել»:

Բոլորը Փաշինյանին շաղակրատ էին համարում, որն անհարկի փչացրեց հարաբերությունները գլխավոր դաշնակցի հետ, քանի դեռ գործին չէր խառնվել Ադրբեջանը: Մարտի վերջին Բաքուն հայտարարեց, որ Շուշիում հայտնաբերել է «Իսկանդերի» բեկորներ (ընդ որում՝ չպայթած մարտագլխիկով): Այնուհետև շատ ավելի կարևոր մանրամասն հայտնեցին:  Հայտնաբերված հրթիռի մոդիֆիկացիան ոչ թե «Է» կարգի է (այսինքն՝ Էքսպորտային, որը Ռուսաստանն օրինականորեն մատակարարել է Հայաստանին), այլ «Մ», որը առկա է միայն ռուսական բանակի սպառազինությունում:

«Մենք պատասխան ենք ուզում այն հարցին, թե ինչպես է այդ մահացու զենքը հայտնվել հայերի ձեռքում: Առայժմ մենք պատասխան չենք ստացել այդ հարցին, բայց կստանանք»,- վրդովվել է Իլհամ Ալիևը ապրիլի 12-ին՝ բացելով Բաքվում ռազմավարի զբոսայգին:

Մոսկվայում չէին կարող անտեսել նման հայտարարությունը: Այժմ Կրեմլում պնդում են, որ «Ադրբեջանի և Ռուսաստանի զինվորականները լուրջ երկխոսություն են վարում, որի ընթացքում քննարկվում են բոլոր համապատասխան հարցերը»: Իսկ դա արդեն ակնհայտ նահանջ է սկզբնական դիրքորոշումից, թե ոչ մի «Իսկադեր» չի եղել:

Խճճված պատմությունը շշուկների և վարկածների հեռանկարներ է բացում, որոնցով արագ լցվեցին ԶԼՄ-ները: Ամենատարածված հայկական վարկածն այն է, որ «Իսկանդեր Մ»-ի բեկորներն ադրբեջանցիներին հասցրել են թուրք գործընկերները՝ հավաքելով Իդլիբում. այնտեղ դրանք իրոք կիրառել է ռուսական բանակը: Ոմանք ավելի առաջ են գնում և ակնարկում են, որ հենց դա կարող է լինել Թուրքիայի հետ օդահաղորդակցության փակման իրական պատճառը, իբր Կրեմլում գիտեն ճշմարտությունը և որոշել են միակողմանիորեն պատժել թուրքերին:

Ադրբեջանական քարոզչությունը հակառակն է պնդում, որ «Իսկանդեր Մ»-երը կարող էին մատակարարվել Հայաստանին անօրինական, հասկանալի է՝ ամենակարող հայկական լոբբիի և սփյուռքի օգնությամբ:

Թե՛ մեկ, թե՛ մյուս վարկածը հերքում է 2018 թ. «Կոմերսանտում» հրապարակված լուրը «Լևֆորտովո» մեկուսարանում գտնվող Իվան Սաֆրոնովի մասին: Դրանում «ռազմատեխնիկական համագործակցության ոլորտի աղբյուրն ուղղակի ասում է, որ Հայաստանին մատակարարվել է հենց «Իսկանդեր-Մ», ինչը «խախտում է հրթիռային տեխնոլոգիաների տարածման մասին պայմանագիրը, քանի որ այդ հրթիռների խոցման թիրախի հեռավորությունը գերազանցում է 300 կմ-ը»: Բայց Մոսկվայում որոշել են  այդպես վարվել շտապելուց. ուժերի հարաբերակցությունն Ադրբեջանի օգտին այն պահին շատ մեծ էր, «Իսկանդեր Է»-ի թուլացած տարբերակի մշակման համար ժամանակ չկար:

Առաջին հայացքից կարծես գործը բացված է, բայց աղմուկը դրանից ավելի է բարձրանում: Կնշանակի հայ քաղաքական գործիչները լրացուցիչ միավորներ վաստակելու հնարավրություն են ստանում, իսկ Մոսկվան և Բաքուն՝ իրար ձայնակցելու հնարավորություն կամ հակառակը՝ վնասելու:  Առանց այդ էլ անկայուն վիճակը Հայաստանում դրանից կարող է ալիքվել, ինչպես խոտը քամուց:

Օրինակ՝ տարածում է գտել այն չհաստատված թեզը, թե հրթիռները չեն պայթել, քանի որ մարտագլխիկները կարող են բացել միայն ռուս զինվորականները, որոնք  հրթիռների արձակմանը հավանություն չեն տվել: Եթե դա ճիշտ է, ապա դա իրոք կարող է հարվածել Քոչարյանի և «հին էլիտայի» դիրքերին, ինչո՞ւ գնել մի զենք, որից չես կարող օգտվել սեփական հայեցողությամբ:

Բայց կարելի է այս պատմությունն այլ կերպ մեկնաբանել, որ Փաշինյանն անպատասխանատու է վարվել՝ բացահայտելով Մոսկվայի զգայուն գաղտնիքը, անգամ իր համար առանց որևէ օգուտի. Այդ փուլում պատերազմի ընթացքն այլևս հնարավոր չէր փոխել:

Ո՞ւմ համար են խաղաղապահները

Եվս մի կարևոր քաղաքական գործոն է Հայաստանում Ռուսաստանի խաղաղպահ առաքելությունը, որ հաստատվել է Լեռնային Ղարաբաղում: Աշխատանքի առաջին ամիսներին նա հասցրել է դժգոհություն առաջացնել և՛ հայերի, և՛ ադրբեջանցիների կողմում:

Հայերը դժգոհ են, որ խաղաղապահները դե ֆակտո հսկում են մուտքը Ղարաբաղ հայկական կողմից և անհասկանալի պատճառներով արգելում են մուտքն այնտեղ շատ լրագրողների, ՀԿ-ների աշխատակիցների և հասարակական գործիչների: Առավել մեծ զայրույթ է առաջացնում դա, երբ խոսքը սփյուռքի ներկայացուցիչների մասին է: Խաղաղապահները նրանց, ըստ ամենայնի, կասկածելի են համարում արտասահմանյան անձնագրերի պատճառով: Հայ հասարակ բնակչի աչքում դա Մոսկվայի և Բաքվի դավադրության տպավորություն է թողնում, առավել ևս, որ Ալիևն իրոք խնդրել է չթողնել տարածաշրջան արտասահմանցիներին:

Մյուս կողմից՝ հայ ընտրողը նաև Մոսկվային շնորհակալ լինելու առիթ ունի: Չնայած Բաքվի դժգոհությանը՝ Ղարաբաղում շարունակում են հայ զինվորներ մնալ, թեպետ ըստ նոյեմբերի 9-ի համաձայնության՝ նրանք պետք է վաղուց հեռացած լինեին: Ռուս խաղաղապահները ուշադրություն չեն դարձնում այդ հանգամանքին, թեև, իհարկե, կարող էին:

Վերջապես, հայերը մեծ վախով են նայում տրանսպորտային միջանցքների բացման նախագծին: Բաքուն հստակ հասկացրել է, որ իրեն առաջին հերթին հետաքրքրում է միայն դեպի Նախիջևան երկաթուղին, որն անցնելու է Իրանի սահմանի երկայնքով: Բայց հայերին ուրիշ ճանապարհ է պետք՝ Կարս (Թուրքիա)-Գյումրի-Իջևան-Ղազախ (Ադրբեջան), որպեսզի բացի հաղորդակցությունը Ռուսաստանի հետ և եկամուտ ունենա ադրբեջանա-թուրքական տարանցումից:

Այդ առումով Մոսկվային իր կողմը թեքելու և ազգային շահերը պաշտպանելու հնարավորություն ունեն և՛ Փաշինյանը և՛ Քոչարյանը, երկուսն էլ կարող են զանգահարել Պուտինին: Հարցն այն է, թե ում Կրեմլը կնվիրի հաղթանակը և կնվիրի արդյոք: Բայց Քոչարյանի իշխանության գալը կարող է ոչ քիչ խնդիրներ առաջացնել տրանսպորտային միջանցքների բացման առումով. Դա չափից ավելի է հակասում նրա «բազեի» կերպարին Ադրբեջանի հետ հարաբերություններում:

Հասկանալի է՝ Արևմուտքի դերն այս խճճված սխեմայում նույնպես կա, բայց ոչ այնքան մեծ: Ե՛վ Երևանը, և՛ Բաքուն արդեն դիմել են ԱՄՆ-ին, Եվրամիությանը և ՆԱՏՕ-ին իրենց հուզող հարցերով: Բայց Ղարաբաղից հայկական զորքերի դուրսբերման կամ Բաքվից հայ գերիների վերադարձման հասնելու հնարավորություններ Արևմուտքը չունի:

«Ռուսաստանը պետք է կողմնորոշվի, թե ինչպիսի Հայաստան է ուզում տեսնել,- ասել է վերջերս հարցազրույցում Հայաստանի նախագահ Արմեն Սարգսյանը՝ կարծես հրավիրելով Մոսկվային ստանձնելու ներքին մոդերատորի դերը: Առաջին՝ դա թուլացած և խիստ կախյալ երկիր է, որտեղ մշտական պայքար է մղվում ազդեցության նեղ խմբերի միջև, որոնք «ավագ եղբոր» բարեհաճությունն են փնտրում: Երկրորդ՝ ուժեղ Հայաստան, որը կօգտագործի ունեցած բոլոր ռեսուրսները և ներուժն իր հեղինակությունն ու իր դաշնակցին ամրապնդելու և նրա շահերն առաջ տանելու համար»: Սակայն առայժմ Հայաստանը, Ռուսաստանը և Ադրբեջանը ղարաբաղյան կարգավորման եռանկյունի են կազմում, Հայաստանի ընտրությունների վրա կարող է ազդել ոչ միայն հին դաշնակիցը, այլև ոխերիմ թշնամին:

Հոդվածը հրապարակվել է «Ռուսաստան-ԱՄՆ երկխոսություն. սերունդների հերթափոխը» նախագծի շրջանակներում: Հոդվածում շարադրված մտքերն արտահայտում են հեղինակի կարծիքը:

Կիրիլ Կրիվոշեև

Աղբյուրը՝ Մոսկովյան Կարնեգի կենտրոն

 

Աշխարհում Հայաստան Ռուսաստան Ադրբեջան խորհրդարանական ընտրություններ

Այլ հոդվածներ հեղինակից

Հայաստանը ներկայացնում է իր զբոսաշրջային ներուժը Միջին Արևելքի առաջատար՝ ATM Dubai զբոսաշրջային ցուցահանդեսում
Փոքր դրամաշնորհներ՝ Երևանի հիմնական և ավագ դպրոցներում էկոակումբներ հիմնելու նախաձեռնության համար
Երևանի քաղաքապետարանը հանգստյան օրերին Եռաբլուրում նախաձեռնել է մաքրման մասշտաբային աշխատանքներ
«Հայաստանում այլևս անվտանգ չէ ապրելը: Հիմա Սյունիքում, Գեղարքունիքում, կարճ ժամանակ անց` ամենուր»․ Արփինե Հովհաննիսյան
Երևանում իրականացված ուժեղացված ծառայության արդյունքում հայտնաբերվել են ոչ սթափ վարորդներ
Մարմնական վնասվածքը ստացել էր գողացած հեծանվով ընկնելու հետևանքով
Մայիսի 14-ից 17-ը բացահայտվել է հանցագործության 113 դեպք
Հոռոմ համայնքում գործարկվելու է էլեկտրաշչակ
Նիկոլն ամեն ինչ արել է, որպեսզի մեզ ցեղասպանությամբ զրկի հայրենիքից և նույնն էլ անում է հիմա․ Զարուհի Փոստանջյան
Հայաստանը կընթանա զարգացման ուղով, իսկ Ճապոնիան պատրաստ է օժանդակել բարեկամ երկրին. Ճապոնիայի նոր դեսպանը՝ Դումանյանին
Երևանում թալանել են «Աստղիկ» ԲԿ-ի գլխավոր տնօրենի՝ բուժական գծով տեղակալի ավտոմեքենան
Ժամը 19։00-ին եկեք Ազատության հրապարակ՝ աշխարհազորի գրվելու․ Հրանտ Բագրատյան
Նիկոլ Փաշինյանը հեռախոսազրույց է ունեցել Ղրղզստանի նախագահի հետ
Ասկերանի շրջանի Իվանյան համայնքում սկսվել են 180 բնակարանանոց նոր թաղամասի կառուցման աշխատանքները
Նախկինում պետք է հիմնավորեիր, թե ինչու ես ուզում փոխել անունդ և դա տևում էր մինչև 5 ամիս. Հիմա դա կարվի 15 օրում
Երեխայի ծնունդը գրանցելու և 200 հազար դրամն ստանալու համար այլևս ոչ մի տեղ պետք չի գնալ. ամեն ինչ կարվի հիվանդանոցում
Ամուսնության գրանցման համար պետտուրք այլեւս չի գանձվի. Որոշ կատեգորիայի անձինք ընդհանրապես կազատվեն որևէ պետտուրքից
Ասկերանի շրջանում «Միցուբիշի Պաջերոն» դուրս է եկել ճանապարհից ու գլորվել ձորը. վարորդը տեղում մահացել է
Լիճն ու ջուրն իրարից չի տարբերում, էտ խելքիդ էլ վարչապետի աթոռին ես լղոզվել․ Գեւորգ Պետրոսյան
Աբսուրդ է. Արտակարգ իրականություն և ընթացիկ ընտրություններ. Էլինար Վարդանյան
Արցախի ՄԻՊ-ը այցելել է Արցախի օկուպացված տարածքներից տեղահանված անձանց
Արցախի նախագահն աշխատանքային հանդիպումներ է ունեցել Շուշիի շրջանի Եղծահող, Մեծ Շեն, Հին Շեն և Լիսագոր համայնքներում
Ակնկալում ենք Իրանի աջակցությունը՝ ՀՀ տարածքային ամբողջականությանն ուղղված Ադրբեջանի գործողությունների դեմ. ՀՀ դեսպան
Ո՞ւր են պետականամէտ ստանդարտները... Դ. Մ.
Դմիտրի Պեսկովը մեկնաբանել է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանային լարված իրադրությունը
Ավելին
Ավելին